Hemelkalender


De sterrenhemel in februari 2024

Alle tijdstippen in deze kalender worden uitgedrukt in Universele Tijd (UT). Voeg daar één uur aan toe voor onze Wintertijd, twee uur om aan onze Zomertijd te komen…

De avondhemel in februari 2024

Maanfasen:

Laatste Kwartier:            2 februari, 23h18m UT

Nieuwe Maan:                 9 februari, 22h59m UT

Eerste Kwartier:             16 februari, 15h01m UT

Volle Maan:                     24 februari, 12h30m UT

Laatste Kwartier:            3 maart, 15h24m UT

 

Zon:

Datum

Zons-opkomst

Zons-ondergang

Begin astronomische schemering

Einde astronomische schemering

Begin burgerlijke schemering

Einde burgerlijke schemering

1/02/2024

8:19

17:33

6:20

19:32

7:38

18:14

8/02/2024

8:08

17:45

6:10

19:43

7:27

18:26

15/02/2024

7:55

17:58

5:59

19:54

7:16

18:37

22/02/2024

7:42

18:10

5:47

20:05

7:03

18:49

29/02/2024

7:28

18:22

5:33

20:17

6:49

19:00

 

Planeten:

In februari verdwijnt Saturnus van de avondhemel (om dan in de zomer terug op te duiken aan de ochtendhemel) – enkel begin deze maand kan u ze nog in de schemering opzoeken mits u een vrij uitzicht op het westen heeft.

Maar Jupiter daarentegen blijft ook deze maand nog de avondhemel domineren: nog opmerkelijk helderder als Sirius (de helderste ster aan de hemel, sterrenbeeld de Grote Hond). Met een kleine telescoop of een héél goede verrekijker (maar dan wel stevig ondersteund: op statief of desnoods leunend tegen een muur) kan u links en rechts van de planeet tot 4 stipjes zien: de grootste (“Galileïsche”) manen van Jupiter.

Jupiter, 17/12/2023, opname Philippe Mollet

 

Venus domineert dan weer de ochtendhemel: onze zusterplaneet is zo helder dat ze zelfs in volle ochtendschemering nog te zien is (terwijl alle sterren dan al “weggespoeld” zijn). Week na week schuift ze echter dichter richting de Zon, en wordt ze minder goed zichtbaar (opkomst Venus komt steeds dichter bij het moment van zonsopkomst).

 

Samenstanden met de Maan:

Elke maan(d) loopt de Maan haar traject langs de ecliptica, en komt daarbij steevast in de buurt van enkele heldere sterren of planeten. Ideaal voor beginnende waarnemers: de Maan fungeert dan als een stralende “wegwijzer” die u  telkens weer een nieuwe ster of sterrenbeeld leert kennen…

 

Datum

Object

Avond?

Ochtend?

1/02/2024

Spica (Alfa Virginis)

 

O

5/02/2024

Antares (Alfa Scorpii)

 

O

8/02/2024

Venus

 

O

15/02/2024

Jupiter

A

 

16/02/2024

Plejaden, M45 (Stier)

A

 

17/02/2024

Aldebaran (Alfa Tauri)

A

 

20/02/2024

Pollux (Beta Gemini)

A

 

23/01/2024

Regulus (Alfa Leonis)

A

 

28/01/2024

Spica (Alfa Virginis)

 

O

 

Deepsky in februari:

Aan de winterhemel wemelt het van de open sterrenhopen. Vorige maand bespraken we al de opvallendste (de Plejaden), maar hier komen er weer enkele!

De Hyaden en de Plejaden in het sterrenbeeld Stier
Het sterrenbeeld Stier, met centraal de Hyaden en rechtsboven de bekendere Plejaden

 

De Hyaden in het sterrenbeeld Stier, ook gekend als “het Regengesternte” is een minder bekende sterrenhoop… juist omdat hij té groot en te helder is! Daardoor wordt hij immers vaak over het hoofd gezien, zeker gezien de nabijheid van de véél bekendere Plejaden.

Deze heel grote en losse open sterrenhoop (ongeveer 4,5 graden) wordt bovendien gedomineerd door de oranje ster Aldebaran (het ‘Oog van de Stier’), maar eigenlijk is het een voorgrondster die niks met de cluster te maken heeft (staat ongeveer halverwege qua afstand). Het is een van de helderste oranje sterren die we te zien krijgen, samen met Antares in de Schorpioen en Betelgeuze in Orion. De V-vorm van de open sterrenhoop is duidelijk te zien, en juist daarom werd dit door vele volkeren geassocieerd met de kop van een stier. Met zijn 300 à 400 sterleden is hij merkelijk armer aan sterren dan de nabije Plejaden. De Hyaden, slechts 153 lichtjaar van ons verwijderd, zijn trouwens één der dichtstbij liggende open sterrenhopen. In sommige culturen spreekt men over het ‘Regengesternte’, waarschijnlijk omdat het regenseizoen er stilaan aankomt wanneer de Stier op het einde van de zomer opnieuw aan de ochtendhemel opduikt.

De helderste ster midden in het ‘onderste streepje’ van de V is een van de mooiste dubbelsterren die met het blote oog al te onderscheiden zijn: θ1 en θ2 staan 5,5 boogminuten uit elkaar, en halen magnitude 3.4 en 3.8. Ter vergelijking: de veel bekendere Mizar en Alcor in de steel van de Grote Beer staan wel dubbel zover uit elkaar, maar verschillen anderzijds veel meer in helderheid.

De Hyaden (linksboven, met de heldere oranje ster Aldebaran op de voorgrond) en de heldere blauwe Plejaden (rechtsonder). Foto Philippe Mollet
De Hyaden (linksboven, met de heldere oranje ster Aldebaran op de voorgrond) en de heldere blauwe Plejaden (rechtsonder). Foto Philippe Mollet

 

Het sterrenbeeld Auriga (Voerman) met de drie fraaie open sterrenhopen op een rij
Het sterrenbeeld Auriga (Voerman) met de drie fraaie open sterrenhopen op een rij

M36-37-38: drie sterk vergelijkbare open sterrenhopen op één rij – hoe uniek is dat? In de Voerman tref je dit inderdaad aan!

De Voerman (“Auriga”) kan je zien als een redelijk grote ietwat langwerpige vijfhoek aan de hemel, met de heldere gele ster Capella aan het uiteinde van de smalste zijde van de vijfhoek. Onze drie clusters staan daarentegen eerder aan de andere kant van het sterrenbeeld: ééntje ligt nèt buiten de vijfhoek, de twee andere er mooi binnenin.

Onder een donkere hemel zien we met het blote oog al dat er daar “iets” te zien is, maar pas met een (goede) verrekijker of kleine telescoop kan men er telkens enkele van de helderste sterren in onderscheiden (maar toch het best bij M36, de middelste van de drie). Maar laat toch duidelijk wezen dat dit objecten zijn die het best tot hun recht komen in een telescoop!

M37, die net buiten de klassieke vijfhoek van Auriga valt, is de helderste van de drie sterrenhopen in Auriga. Het is een iets rijkere sterrenhoop (ongeveer 500 sterren, waarvan zo’n 100-150 binnen het bereik van een modale telescoop), opvallend genoeg allemaal redelijk uniform van helderheid. De cluster is duidelijk elliptisch van vorm.

M36 (nèt binnen de vijfhoek) ziet er slechts half zo groot uit als M37, en bevat ook duidelijk minder sterren – maar enkele daarvan zijn dan weer wel merkelijk helderder (magnitude 9). In totaal zijn er met iets grotere amateurkijkers een 60-tal sterren in te onderscheiden, waardoor hij de sterarmste is van het trio. Wat wel sterk opvalt bij M36, is de grote variatie in helderheid én in kleur tussen de verschillende individuele sterren.

M38 ten slotte is dan weer beter te vergelijken met M37: rijker, groter, maar de individuele sterren zijn nog iets minder helder. De cluster ziet er ruwweg vierkant uit, met in de hoeken telkens een groepje iets opvallender sterren. Sommige waarnemers menen hierin de vorm van de Griekse letter ‘pi’ in te herkennen, vandaar zijn ietwat recentere bijnaam van ‘Pi-cluster’.

 

M37 (links) en M36 (rechts) in het sterrenbeeld Voerman. Foto Philippe Mollet
M37 (links) en M36 (rechts) in het sterrenbeeld Voerman. Foto Philippe Mollet

 

 De sterrenhemel in januari 2024

Alle tijdstippen in deze kalender worden uitgedrukt in Universele Tijd (UT). Voeg daar één uur aan toe voor onze Wintertijd, twee uur om aan onze Zomertijd te komen…

De avondhemel in februari 2024

Maanfasen:

Laatste Kwartier:             4 januari, 3h30m UT

Nieuwe Maan:                 11 januari, 11h57m UT

Eerste Kwartier:              18 januari, 3h53m UT

Volle Maan:                       25 januari, 17h54m UT

 

Zon:

Datum

Zons-opkomst

Zons-ondergang

Begin astronomische schemering

Einde astronomische schemering

Begin burgerlijke schemering

Einde burgerlijke schemering

1/01/2024

7:45

15:46

5:37

17:54

6:59

16:32

8/01/2024

7:43

15:54

5:36

18:01

6:58

16:39

15/01/2024

7:39

16:04

5:34

18:09

6:54

16:48

22/01/2024

7:32

16:15

5:30

18:18

6:49

16:58

29/01/2024

7:23

16:27

5:23

18:28

6:41

17:09

 

Planeten:

Ook in januari tekenen de drie spectaculairste planeten nog  present, hoewel Saturnus wel stilaan in de avondgloed verdwijnt (dus een vrij uitzicht op de zuidwestelijke horizon is een must!).

’s Avonds is het nog steeds Jupiter die de avondhemel domineert: de reuzenplaneet is merkelijk helderder dan de helderste ster (Sirius in de Grote Hond, ook al zichtbaar aan de winterhemel). Met een kleine telescoop of een héél goede verrekijker (maar dan wel stevig ondersteund: op statief of desnoods leunend tegen een muur) kan u links en rechts van de planeet tot 4 stipjes zien: de grootste (“Galileïsche”) manen van Jupiter.

Saturnus was op zijn best in het najaar, maar zeker begin deze maand kan u de ringenplaneet nog opzoeken vroeg op de avond. Niet zo dominant als Venus noch Jupiter, maar hoort toch bij de 10 helderste “puntjes” aan de hemel. Staat nu in het sterrenbeeld Waterman, en daardoor klimt Saturnus toch al weer ietsje hoger boven onze Belgische horizon dan de voorbije jaren (toen stond ze in  de héél zuidelijke sterrenbeelden Steenbok en Boogschutter).

Venus domineert dan weer de ochtendhemel: onze zusterplaneet is zo helder dat ze zelfs in volle ochtendschemering nog te zien is (terwijl alle sterren dan al “weggespoeld” zijn).

 

Samenstanden met de Maan:

Elke maan(d) loopt de Maan haar traject langs de ecliptica, en komt daarbij steevast in de buurt van enkele heldere sterren of planeten. Ideaal voor beginnende waarnemers: de Maan fungeert dan als een stralende “wegwijzer” die u  telkens weer een nieuwe ster of sterrenbeeld leert kennen…

Datum

Object

Avond?

Ochtend?

1/01/2024

Regulus (Alfa Leonis)

 

O

5/01/2024

Spica (Alfa Virginis)

 

O

8/01/2024

Antares (Alfa Scorpii)

 

O

8/01/2024

Venus

 

O

14/01/2024

Saturnus

A

 

18/01/2024

Jupiter

A

 

20/01/2024

Plejaden, M45 (Stier)

A

 

24/01/2024

Pollux (Beta Gemini)

A

 

25/01/2024

Praesepe, M44 (Cancer)

A

 

27/01/2024

Regulus (Alfa Leonis)

A

 

Meteoren:

We starten het sterrenkunde-jaar steevast met de Boötiden, de derde van de “drie grote” meteoorzwermen (na de Perseïden midden augustus, en de Geminiden midden december). Dit jaar wordt het (relatief korte) maximum van de meteorenzwerm verwacht op de voormiddag van donderdag 4 januari – dus helaas klaarlichte dag in België. Dus wij kunnen best waarnemen in de vroege uurtjes voor de ochtendschemering, die donderdag 4 januari dus.

 

Deepsky in januari:

Aan de winterhemel wemelt het van de open sterrenhopen en de nevels, maar twee exemplaren steken er echt met kop en schouder bovenuit!

De Orionnevel en de Plejaden
De Orionnevel en de Plejaden

 

  • De Plejaden in het sterrenbeeld Stier, ook gekend als “het Zevengesternte” (maar dan verklappen we natuurlijk al veel J) of als M45 (nummer 45 in de gekende cataloog van Charles Messier) is zonder twijfel de bekendste open sterrenhoop aan de hemel. Wie ietwat goede ogen heeft ziet er (onder een transparante en donkere hemel) vlot 6 à 7 sterretjes met het blote oog – en échte arendsogen komen zelfs aan 8 of meer. Maar haal zeker eens uw verrekijker boven: op slag spreken we dan over minstens 20-25 sterren! De Plejaden zijn vooral een héél jonge sterrenhoop: op (lang belichte) foto’s is te zien hoe ze opvallend blauw van kleur zijn (héél hete sterren dus), en nog omringd door de gaswolk waaruit ze ooit ontstonden.

 

De Plejaden, opname met een kleine lenzenkijker vanonder de donkere Auvergne-hemel
De Plejaden, een opname met een kleine lenzenkijker vanonder de donkere hemel van de Auvergne (© Philippe Mollet - Mira)

 

  • Orionnevel: als de Plejaden een jonge sterrenhoop zijn die zich nog niet helemaal ontdaan hebben van hun stofnevel, dan is de Orionnevel zo’n stofnevel die nog maar goed en wel begonnen is met sterren te produceren. M45 (nummer 45 dus in die cataloog van Charles Messier) is héél makkelijk te vinden: de drie “Gordelsterren” in het centrum van het sterrenbeeld Orion zijn één der meest herkenbare figuren aan de hemel. Ga vanaf de meest linkse ster van het rijtje een halve vuist naar beneden en daar staat dan weer zo’n rijtje van 3-4 sterretjes (loodrecht op vorige rij). Maar kijk eens beter (en dan al zeker met de verrekijker); de voorlaatste is geen puntvormig sterretje, maar een kleine vlek: de befaamde Orionnevel. Wie een kleine telescoop heeft zal centraal in die enorme wirwar van nevel een opvallend vierhoekje van sterren zien: de zogenaamde Trapeziumsterren zijn enkele der jongste sterren aan de hemel. De Orionnevel kan men dan ook beschouwen als één grote kraamkliniek.

De Orionnevel, opname vanuit de Ardennen
De Orionnevel (M45), een opname gemaakt met een kleine lenzenkijker vanuit de Ardennen (© Philippe Mollet - Mira)