Intussen aan en net boven het oppervlak van de Zon
De Zon is de enige ster die relatief dichtbij staat, en onderzoekers proberen al honderden jaren de precieze werking ervan te achterhalen. Sinds het begin van de twintigste eeuw met de revolutionaire ideeën van relativiteit en kwantummechanica is ons begrip van de Zon fundamenteel veranderd en verbeterd. Wat niet wegneemt dat er nog vele vragen op een antwoord wachten, zeker als we zicht willen hebben op allerlei subtiele processen die zich in het inwendige van de Zon, aan het zonsoppervlak en in de uitgestrekte zonneatmosfeer voordoen.
Nieuw licht op het ontstaan en het in stand houden van protuberansen
Een artikel van de hand van zonneonderzoekers van het Max Planck Institute for Solar System Research, gepubliceerd op 22 april 2026, toont aan hoe op basis van nieuwe berekeningen kan aangetoond worden welke subtiele relatie er bestaat tussen het magneetveld van de Zon en protuberansen.
Even een verduidelijking vooraf. Bij protuberansen en filamenten hebben we het over dezelfde objecten maar die zich anders vertonen: protuberansen zien we aan de rand van de zonneschijf en ze steken af tegen de donkere ruimte, filamenten zien we als wat donkerder langwerpige slierten op de zonneschijf.
Deze koele plasmastructuren zitten gevangen tussen magnetische velden. Met temperaturen van 10.000 tot 20.000 graden zijn ze inderdaad koeler ten opzichte van de hetere bovenlagen van de chromosfeer en de nog veel hetere corona. Daardoor zijn ze enkel zichtbaar via speciale filters, bijvoorbeeld de waterstof-alfa filters in het rode gedeelte van het zonnespectrum.
Protuberansen en filamenten kunnen soms lang blijven bestaan tot de magnetische velden plots onstabiel worden, waarop er een krachtige explosie kan volgen en massa’s geladen deeltjes de ruimte ingestoten worden. En als zo’n wolk geladen deeltjes langs de Aarde passeert kan dat leiden tot allerlei elektromagnetische storingen. Poollicht is zeker het meest fraaie en gekende effect.
We gingen wat meer verduidelijking vragen over de hierboven vermelde studie bij Jan Janssens, verbonden aan het departement zonnefysica van de Koninklijke Sterrenwacht van België:
Tot hiertoe begreep men nooit goed hoe die protuberansen en filamenten zich konden vormen. Wetenschappers concentreerden zich vooral op materiaal dat vanuit de corona, de hete buitenatmosfeer van de Zon, instroomde langs die magnetische veldlijnen, maar die modellen gaven nooit echt voldoening want er waren altijd dingen die haperden om het hele gebeuren te verklaren.
In het voorgestelde model stelt men de magnetische veldlijnen voor als een boog met een dip in het midden, het lijkt zo wel een beetje op de bulten van een kameel. En het is precies in die dip dat het materiaal zich gaat opstapelen, de protuberans ontstaat en daar ook gevangen blijft.
Door kleinschalige bewegingen in het magneetveld wordt plasma lokaal vanuit de chromosfeer omhoog gestuwd in de corona en komt dan terecht in de dip bovenaan de magnetische boog. Er stroomt plasma weg, maar vanuit de corona en vanuit de chromosfeer is er nieuwe aanvoer, en zo ontstaat een dynamisch systeem waarbij er een evenwicht ontstaat tussen aan- en afvoerprocessen van plasma.
Op basis van dit model heeft men de computer laten runnen, en inderdaad kon men zo filamenten en protuberansen zien ontstaan en zich zien handhaven in de corona. Ik wil benadrukken: het is maar een model, een benadering van de realiteit, maar het is in ieder geval een serieuze stap vooruit als we die complexe processen daar ten gronde willen begrijpen.

Copyright afbeelding: Max Planck Institute for Solar System Research
Wervelende plasmastromen aan het zonsoppervlak
Altijd leuk als je met super instrumenten aan de slag kan... En de Daniel K. Inouye Solar Telescope (DKIST) op het eiland Maui in Hawaï maakt zijn reputatie als de krachtigste zonnetelescoop ter wereld meer dan waar.
Ten bewijze het nieuwsbericht van 5 augustus 2026 waarbij beelden getoond worden van het oppervlak van de Zon die mogelijk een nieuw licht werpen op de mechanismen waardoor er zich steeds meer energie ophoopt in een deel van het magnetisch veld totdat die overvloed aan energie via een krachtige explosie vrijkomt.
Kan jij hier wat meer over vertellen, Jan?
Als we met een gewone telescoop naar de Zon kijken, zien we de zogenaamde fotosfeer, het zichtbare oppervlak van de Zon. Aan die buitenkant van de Zon zien we een korrelige structuur, men vergelijkt het wel eens met een pot pruttelende hete havermoutpap. Het gaat eigenlijk om kleine convectiebelletjes die vanuit het inwendige van de Zon naar boven rijzen, daar hun hitte uitstralen en vervolgens terug zinken naar het inwendige van de Zon. We noemen deze belletjes granulen, en het korrelige uitzicht de granulatie van het zonsoppervlak. Met een kleine telescoop lijkt het daar verder allemaal heel egaal te zijn.
Als we nu met de DKIST-telescoop naar dat zonsoppervlak kijken, met zijn vier meter spiegel en bovendien uitgerust met een systeem van zogenaamde adaptieve optiek waardoor we kunnen compenseren voor turbulentie in de atmosfeer, dan worden details zichtbaar tot 20 km groot. Vergelijk dit met de beelden van de Solar Orbiter die de Zon toch tot op een kleine vijftig miljoen km kan naderen: de beelden in het extreem ultraviolet halen een indrukwekkende resolutie van ongeveer 100 tot 180 km, maar dat is toch een beetje minder goed dan DKIST.
Met behulp van die krachtige zonnetelescoop en complexe computersimulaties kon een internationaal team met onderzoekers van het Max Planck Institute for Solar Research, het National Science Foundation National Solar Observatory en het High Altitude Observatory aan de randen van die 500 tot 2.000 km grote granulen kleine magnetische wervelingen waarnemen. Die worden geïnterpreteerd als indicaties van zogenaamde Kelvin-Helmholtz-instabiliteiten, een effect dat zich voordoet in zones waar verschillende lagen gassen of vloeistoffen voorbij elkaar vloeien aan verschillende snelheden, met als resultaat kleine verstoringen die uitgroeien tot golfachtige structuren en wervelingen.
Jan Janssens legt het belang van deze fenomenen uit:
Het feit dat de onderzoekers die wervelingen nu gedetecteerd hebben is belangrijk omdat dit bijdraagt tot een beter begrip van de magnetische processen die zich aan het zonsoppervlak afspelen.
Zo krijgen we zicht op hoe die magnetische velden via het verdraaien en verstrengelen van magnetische veldlijnen door die wervelingen opgewonden kunnen raken. Er ontstaat een hoogenergetische maar ook onstabiele magnetische veldstructuur. De verstrengelde magnetische veldlijnen kunnen dan plots openbreken en zich herstructureren. Tijdens dit proces komt er een hoop energie vrij, en dat noemen we dan een krachtige zonne-explosie.
Zonder die waarnemingen had men er nooit aan gedacht dat er dergelijke wervelingen aan de rand van die granulen zouden zijn. En dit nieuw puzzelstukje is misschien niet alleen relevant wat betreft het ontstaan van zonne-uitbarstingen, maar kan mogelijk ook meer licht werpen op een andere moeilijke kwestie, namelijk waarom de corona, de buitenatmosfeer van de Zon, zoveel heter is dan de binnenatmosfeer en het oppervlak van de Zon.
Normaal zou je verwachten dat de temperatuur blijft afnemen naarmate je verder weg gaat van de Zon, maar we zien juist het omgekeerde. Wetenschappers hopen dat dit meest recent puzzelstukje van de magnetische wervelingen bijdraagt tot de oplossing van het mysterie van de hete corona.
In de onderstaande figuur zien we bovenaan links een opname in zichtbaar licht, gemaakt met de DKIST-zonnetelescoop, rechts ervan een beeld op basis van krachtige computersimulaties. De overeenkomsten tussen beide beelden zijn opmerkelijk, waaruit zonnewetenschappers concluderen dat de wervelende patronen die te zien zijn op de echte foto een gevolg zijn van aangrenzende gaslagen die zich aan verschillende snelheden verplaatsen.
Het beeld onderaan links is een detail van het beeld erboven waarbij we details zien in de grootteorde van tientallen kilometers.
Het beeld onderaan rechts toont een simulatie van een stukje magnetisch veld aan het zonsoppervlak, waarbij we zien dat de wervelende processen die zich daar voordoen de afgebakende magnetische zones duidelijk plooien en vervormen.

Copyright afbeelding: NSF/NSO/AURA/HAO
Wat met de Solar Orbiter?
De Koninklijke Sterrenwacht van België speelt met het SIDC (Solar Influences Data analysis Center) internationaal een prominente rol in het zonneonderzoek. Wetenschappers van het SIDC zijn nauw betrokken bij het ruimtevaartproject Solar Orbiter, en meer bepaald met het beheer en de data-analyse van de EUI (Extreme Ultraviolet Imager), het instrument aan boord dat de zonne-atmosfeer in extreem ultraviolet licht fotografeert.
Hoe gaat het intussen met Solar Orbiter, Jan?
Die ruimtesonde heeft al veel interessante data opgeleverd, maar het wetenschappelijk team kijkt nu vooral uit naar de waarnemingen van de polen van de Zon. De voorbije jaren was de baan van Solar Orbiter voornamelijk in het eclipticavlak, de baan waarin de Aarde een baan rond de Zon beschrijft. Maar geleidelijk aan maken de operatoren de hoek tussen de baan van Solar Orbiter en het eclipticavlak groter om zo meer zicht te krijgen op de polaire gebieden van de Zon.
Dat is belangrijk omdat men onder andere wil nagaan in welke mate deze gebieden bijdragen tot het genereren van het magnetisch veld voor de volgende zonnecyclus. Men wil van dichtbij volgen wat er daar precies gebeurt, en met die hoge resolutie camera in het extreme ultraviolet hoopt men ook weer nieuwe puzzelstukjes te vinden die kunnen bijdragen aan het ontrafelen van dat mysterie.
Er was al eerder Ulysses die de polen van de Zon heeft waargenomen, niet?
Klopt, Ulysses was een ruimtesonde van ESA die tussen 1994 en 2008 effectief drie maal boven de polen van de Zon gepasseerd is, maar er werden toen geen beelden gemaakt, enkel data doorgestuurd over de zonnewind, de sterkte van het magnetisch veld, enzovoort.
Solar Orbiter maakt wel beelden. De ruimtesonde zal wel niet vlak boven de zonnepolen vliegen, de hellingshoek gaat maximaal een dertigtal graden bedragen. Maar vanuit die kijkhoek zullen we in ieder geval een veel beter zicht krijgen op de polen dan wat vanop Aarde mogelijk is.
Oké, we kijken samen met jullie team uit naar de resultaten. Bedankt voor jouw zeer heldere uitleg, Jan.

Copyright afbeelding: NASA Public domain
Tekst: Francis Meeus, september 2026