2026-04 Ken je klassiekers: De komeet 1P/Halley
Beeld
Copyright afbeelding: W. Liller & NASA - Public Domain
Het object
Oorsprong: Kuipergordel, maar oorspronkelijk vermoedelijk uit de Oortwolk
Periodiciteit: 76 jaar (de rotatie kan variëren tussen 71 à 79 jaar onder invloed van planeten en Zon)
Diameter: 11 km
Magnitude: momenteel ongeveer 25, maar dichtbij de Zon magnitude 0
Leeftijd: 4,5 miljard jaar
Deze zomer was warm voor iedereen, maar enkele museummedewerkers zullen wel extra gezweet hebben bij de overbrenging van het broze tapijt van Bayeux van het Franse naar het Britse museum! Het tapijt vertelt de geschiedenis van de slag van Hastings in 1066, maar ergens in dit heldenverhaal is een hemelobject verweven dat zonder twijfel een “historische klassieker” mag worden genoemd…
Detail uit het beroemde tapijt van Bayeux met rechts bovenaan komeet Halley. Copyright afbeelding: Myrabella, Public domain, via Wikimedia Commons
What's in a name?
Het betreft de komeet vernoemd naar de Britse astronoom Edmond Halley (1656-1742) die de periodiciteit van kometen berekende. Daarbij stelde hij vast dat een bepaalde komeet elke 76 jaar werd waargenomen en hij voorspelde de volgende verschijning ervan. Zijn berekening klopte en men gaf zijn naam aan de komeet, hoewel hij niet de eerste ontdekker ervan was. Volgens twee astronomen die momenteel historisch onderzoek doen naar komeetwaarnemingen, zou de komeet van Halley moeten worden vernoemd naar een monnik die de komeet reeds eerder zag. Maar of de Internationale Astronomische Unie hiermee akkoord zou gaan, is nog de vraag…
De IAU bepaalt sinds 1994 hoe een nieuw ontdekte komeet moet worden genoemd. Naast de naam van de ontdekker(s) bestaat die uit een code:
- type (P = periodiek; D = verdwenen; C = niet periodiek; X = onberekenbaar; A = asteroïde en I = interstellair object)
- jaar van ontdekking
- letter overeenkomend met de periode van dat jaar
- cijfer dat aangeeft de hoeveelste komeet in die periode werd gezien
- eenmaal een periodiciteit wordt vastgesteld komt er een volgnummer vooraan, zo kreeg komeet Halley nummer 1 en zitten we nu aan honderdtallen (NB: het geeft niet het aantal keer van waarnemen weer, maar wel de hoeveelste komeet waarbij een periodiciteit werd vastgesteld).
Oudere kometen kunnen uiteraard niet altijd aan die norm voldoen, daarom krijgen ze meestal de code X en een jaartal.
Oorsprong
Bij de vorming van ons zonnestelsel werd niet alle materie door de Zon en planeten opgenomen. Vele brokstukken belandden tussen de banen van de planeten of aan het verre uiteinde van ons zonnestelsel. Zo bevinden zich tussen Mars en Jupiter duizenden asteroïden die daar in een baan bewegen. Soms komen ze echter in de buurt van de Aarde en kunnen ze in onze atmosfeer terechtkomen, waar ze ofwel opbranden, ofwel ergens op Aarde terechtkomen. Ook de vele kraters op manen en andere planeten zijn stille getuigen van inslagen van asteroïden.
Maar kometen zijn grote brokken van ijs, gas en stof die zich aan de verste grenzen van ons zonnestelsel bevinden en in een baan rond de Zon bewegen. De Kuipergordel voorbij de planeet Neptunus bevat kometen met een eerder korte periodiciteit van minder dan 200 jaar, terwijl in de Oortwolk, de verre halo aan de grenzen van ons zonnestelsel, kometen met een lange periodiciteit van vele honderden jaren en meer, voorkomen.
De komeet van Halley heeft een periodiciteit van ongeveer 76 jaar en is afkomstig uit de Kuipergordel. Hij werd in de loop van de geschiedenis al eerder beschreven door o.a. Grieken, Chinezen, Babyloniërs.
Zijn retrograde baan laat vermoeden dat de komeet oorspronkelijk uit de Oortwolk afkomstig is, maar onder invloed van een ander hemellichaam in de Kuipergordel werd ingevangen.
Onderzoek en levensloop
In 1986 werd de komeet voor het laatst gezien gedurende enkele weken, het volgende bezoek is gepland voor 2062, of daaromtrent!.
De passage in 1986 was een goede gelegenheid om de samenstelling van de kern te bestuderen. Dit onderzoek is belangrijk omdat kometen miljarden jaren oud zijn en materie bevatten van bij de vorming van ons zonnestelsel. De ruimtesonde Giotto van de ESA (European Space Agency) werd eropuit gestuurd om de komeet te fotograferen tijdens een flyby. Het was voor het eerst dat een komeet van dichtbij kon worden gefotografeerd en de resultaten gaven aan dat de kern hoofdzakelijk bestaat uit water (80 %), maar ook koolmonoxide, kooldioxide, methanol, ammoniak, sulfide e.a.
Deze elementen sublimeren (dat wil zeggen dat ze van vaste overgaan naar gasvorm) in de buurt van de Zon en vormen een coma rond de kern. De zonnewind blaast deze deeltjes weg zodat zich een komeetstaart vormt die van de Zon weg is gericht.
Een andere vaststelling was welke vorm en grootte de komeetkern had. Die bleek onregelmatig van vorm te zijn en een diameter van ongeveer 11 km te hebben. Komeet Halley werd niet enkel door Giotto bestudeerd, maar ook andere sondes van Japanse en Russische ruimteorganisaties maakten van de gelegenheid gebruik om hun onderzoek uit te voeren.
Kern van de komeet Halley, gezien door Giotto. Copyright afbeelding: ESA
Kometen bewegen traag en kunnen lange tijd door astronomen waargenomen worden, hetzij met telescopen, hetzij met verrekijkers. Wetenschappers waarderen het geduldig speurwerk van amateurastronomen naar nieuwe kometen.
Dankzij ruimtesondes zoals SOHO is het gemakkelijker om kometen dichtbij de Zon te ontdekken, omdat deze het zonsoppervlak afdekken en zo de ruimte rond de Zon zichtbaar kunnen maken.
Komeet Halley heeft er al ettelijke rondjes rond de Zon opzitten en telkens zal hij materie verliezen en uiteindelijk verzwakken. Misschien ondergaat hij ooit hetzelfde lot als de komeet Shoemaker-Levy 9 die in 1994 door de planeet Jupiter werd uiteengetrokken en er op spectaculaire wijze in verdween.
Maar tot zolang is de komeet Halley een trouwe bezoeker die niet al te lang op zich laat wachten. Met wat geluk kan een grootouder aan zijn kleinkind vertellen… “Kijk daar, die komeet…, die zag ik al toen ik zo klein was als jij…”
Copyright afbeelding: rechtenvrij
Meer info
The Canopus Encylopedia Astronomy – Sir Martin Rees
Lijst van periodieke kometen - Wikipedia
NASA SVS | Volunteers Help ESA & NASA Mission to Discover 5,000 Comets
Tekst: Martine De Wit, september 2026