Saturnus bedekt door de Maan

Sterrenkundig wordt de kerstvakantie afgesloten en het nieuwe jaar begonnen op een wel zeer originele manier: in de vroege avond van zaterdag 4 januari zal de geringde planeet Saturnus immers  door de Maan worden bedekt!

Copyright afbeelding: Stellarium - Saturnus, manen en de ster 85 Aqr om 19h35, net na de bedekking door de Maan

De draaiende sterrenhemel

Sterrenkijken doen wij natuurlijk vanaf het oppervlak van onze eigen planeet. En omdat de Aarde in één etmaal rond haar as draait lijkt het voor ons alsof wij ons bevinden onder een rond ons draaiende sterrenhemel. Zo zien wij de Zon, Maan, planeten en sterren in de loop van de dag opschuiven van oost naar west. Alleen de Poolster doet niet mee, gezien vanaf onze breedtegraad staat die steeds 51 graden boven de noordelijke horizon.

In ons zonnestelsel draaien de planeten in een vrij platte schijf rond de Zon, en onze Maan draait min of meer in het evenaarsvlak van de Aarde rond onze planeet.

Bijgevolg zien wij vanaf de Aarde in de loop van het jaar de Zon, de Maan en de planeten in een eerder beperkte zone aan de hemel passeren. En zo gebeurt het geregeld dat Zon, Maan en planeten relatief dicht in mekaars buurt te zien zijn of zelfs dat het ene object voor het andere schuift, afhankelijk van hun posities ten opzichte van de Aarde.

Saturnusbedekking door de Maan

Op zaterdag 4 januari kunnen we bij helder weer zien hoe de Maan voorbij Saturnus schuift. Saturnus staat op ruim anderhalf miljard km van de Aarde, terwijl de Maan dan op zowat 370.000 km staat. De maanschijf is op dat moment voor 26 % verlicht, en we zien om 18h25 Saturnus verdwijnen aan het niet verlichte deel van de Maan. Een uur later, meer precies om 19h33 zien we Saturnus dan weer verschijnen aan het verlichte stuk Maan.

Het is een goed moment om ook eens te speuren naar enkele ietwat grotere manen die rond Saturnus draaien, met als grootste en helderste Titan. Die zal trouwens enkele minuten later pas van achter de Maan terug tevoorschijn komen.

De normaal alles behalve opvallende ster 85 Aqr maakt van onze belangstelling gebruik om zich ook eens aan de waarnemers te tonen aangezien deze ster helderder is dan de Saturnusmanen en vanavond vlak bij de geringde planeet te zien is.

Wat is er die avond nog meer te zien aan de sterrenhemel?

Heel veel !!!

De Zon gaat onder om 16h51, dus moeten we nog een tijdje rekening houden met de schemering: tegen 19h is het pas echt helemaal donker.

Maar de heldere planeten Venus en Jupiter zijn al veel eerder duidelijk zichtbaar.

Venus staat als 'avondster' te pronken boven de zuidwestelijke horizon, enkele graden ten westen van de Maan, en zal tot zowat 20h hoog genoeg boven de horizon op ons waarnemingsterras staan om waargenomen te worden. Wie dat met een telescoop doet zal trouwens merken dat slechts de helft van de planeetschijf verlicht is. Inderdaad, Venus heeft fasen, net zoals de Maan.

Jupiter is het heel heldere object dat boven de oostelijke, later de zuidoostelijke horizon te zien is. Als het begint donker te worden kunnen we langs de ene kant van Jupiter een maan zien staan: Europa. Langs de andere kant staan de manen Ganymedes en Callisto.

Kenners zullen nu meteen de vraag stellen: en waar is Io, de vierde Galileïsche maan, gebleven? Die schuift vanavond vóór de planeet langs, dit gedurende een paar uur. Om 19h40 zien we Io aan de westelijke rand van Jupiter weer tevoorschijn komen en vanaf dan kunnen we ze weer alle vier naast de planeet waarnemen. Speciaal is wel dat ten gevolge van die overgang van Io over de schijf van Jupiter er op de planeet zelf een schaduw te zien zal zijn die ook langzaam opschuift van oost naar west. Bovendien zal die schaduw nog een veertigtal minuten op Jupiter te zien zijn nadat Io er al voorbij is. En toevallig passeert die schaduw ongeveer boven de beroemde Rode Vlek van Jupiter die we in de loop van enkele uren ook zien opschuiven: een rechtstreekse manier om de reuzenplaneet Jupiter een eindje rond zijn as te zien draaien...

Mars komt omstreeks 18h op in het noordoosten, een uur later staat onze buurplaneet hoog genoeg om met de telescoop waargenomen te kunnen worden. Mars is niet moeilijk te vinden, de planeet is op weg om tegen half januari met de heldere sterren Castor en Pollux een partijtje drie op een rij te spelen en staat op 4 januari al dicht in de buurt bij de twee iconische sterren in het sterrenbeeld Tweelingen.

Van de acht planeten in ons zonnestelsel ontbreekt vanavond alleen Mercurius op het appel. Wat wil zeggen dat ook Uranus en Neptunus ergens te zien zijn aan de sterrenhemel. Maar voor deze beide verste planeten heb je wel een telescoop nodig om ze te kunnen waarnemen, en het zijn geenszins objecten die bij de bezoekers een wow-gevoel zullen teweeg brengen.

Hoe dan ook, toch fijn om die twee objecten ook even te kunnen waarnemen, we kijken in het geval van Uranus toch zo'n kleine drie miljard km ver, en bij Neptunus gaat het over een afstand van net iets meer dan 4,5 miljard km. Dus absoluut niet vlakbij. Gezien vanaf de Aarde staat Uranus momenteel niet ver uit de buurt van Jupiter gepositioneerd en voor Neptunus zitten we in de omgeving van Saturnus te kijken.

En natuurlijk is het volop winter, dus kunnen we bij helder weer de klassieke wintersterrenhemel bewonderen. Met vele blikvangers: de Plejaden, sterrenbeelden Stier, Tweelingen, Orion, de beroemde Orionnevel, de rode reuzenster Betelgeuze, de blinkende ster Capella, en nog zoveel meer...

_____________________________________________________________________________________________________________________________________

MIRA is open van 17h tot 21h

Toegang: € 4,00 (6-11 jaar: € 2,00 / tot 5 jaar: gratis)